مستقر و پايدارى در شهر گونه‌ها ايجاد كرده بودند و خانه‌هايى با پى آجرى بنا كرده بودند و به ساختن آلات آهنى آشنا بودند . . . چون جامعه‌يى كه در اوستا وصف آن آمده فاقد نقاط مسكونى شهرگونه و پيشه‌هاى گوناگون بوده ، به احتمال قوى مربوط به دورانى قديم‌تر از ربع دوم هزاره اول ق . م ، بوده است . . . در اوستا كوچكترين ذكرى از پول و اصول مالياتى و جاده‌هاى پستى و ساتراب‌نشين‌ها و ديگر موسسات پادشاهى هخامنشيان به‌ميان نيامده ؛ و حال آنكه در نيمهء دوم قرن ششم ميلادى ، حكومت هخامنشيان در ايران و آسياى ميانه برقرار شده و اقوام و قبايل گوناگون ايرانى زبان در آن عهد با مؤسسات مذكور سروكار داشته و نيك از آن مطلع بوده‌اند . » « 1 » « در طى دهه‌هاى اخير كتابخانهء دانشگاه كپنهاك كه بزرگترين مجموعه نسخ خطى اوستا را در اختيار دارد ، به طبع نسخ خطى پارسى باستانى همت گماشته است . مهمترين كتابى كه در قواعد دستورى زبان اوستا نوشته شده به قلم « كريستيان بارتولمه » تحت عنوان زبان اوستا و پارسى باستانى مىباشد ، كتاب « جكسون » كه قواعد و ساختمان دستورى زبان اوستا را شرح مىدهد و با قواعد دستور سنسكريت مقايسه مىكند ، نيز سودمند است ، همچنين لغت‌نامه ايران باستانى بارتولمه دو رسالهء « گلدنر » و ترجمهء اوستا به زبان‌هاى اروپايى كه توسط « انكتيل دوپرون » به‌عمل آمده ( 1771 ميلادى ) و ديگر ترجمه‌هاى شرق‌شناسان آلمانى و شوروى در احياء زبان اوستايى مؤثر افتاده است . » « 2 » از ديرباز كتيبه‌هاى فارسى باستان در ويرانه‌هاى پرسپوليس ، تختگاه باستانى هخامنشيان ، توجه جهانگردان را به خود جلب نموده است ، در دوره صفويه « پيترودلاواله » جهانگرد ايتاليايى و « شاردن » فرانسوى « كارستن نيبور » « 3 » دانماركى ، رونوشتهايى از كتيبه‌هاى استخر برداشتند و به قسمت‌هايى از اسرار اين خط آشنا شدند ؛ بالاخره در سال 1802 ميلادى گروتفند به كشف راز كتيبه‌ها همت گماشت و موفق به يافتن كليد قرائت خطوط ميخى گشت ، به‌نظر اورانسكى ، نويسندهء فقه اللغّه ايرانى : « كشف گروتفند نمونه درخشانى از انتظام تعقّل و تفكر منطقى بود و واقعا از لحاظ تاريخ مشرق باستانى و زبانشناسى ايرانى و هند اروپايى عصر جديدى را آغاز كرد . . . تا زمانىكه اسناد « هيتى » كشف نشده بود ، كتيبه‌هاى ميخى پارس باستانى را ، دانشمندان ، قديم‌ترين متون هند و اروپايى مىشمردند .

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص . 9 . ( 2 ) . م . ارانسكى : مقدمه فقه اللّغه ، ترجمهء كريم كشاورز ، ص 88 به بعد . ( 3 ) . Carsten Niebuhure